ماجرای بقیع

در ادامه، آخرین تحولات، اخبار و جزئیات مربوط به «بقیع» را مرور می‌کنیم تا دید کاملی نسبت به این موضوع داشته باشید.

در ادامه، تمامی اطلاعات موجود درباره این موضوع به صورت یکجا گردآوری شده است تا بتوانید بدون نیاز به مراجعه به منابع مختلف، جزئیات کامل را مطالعه کنید.

قبرستان بقیع و مسجد النبی

بقیع(جنة البقیع/بقیع الغَرقَد)، معروف به قبرستان بقیع، نخستین و کهن‌ترین قبرستان مسلمانان در مدینه و محل دفن چهار تن از امامان شیعه و بسیاری از صحابه و تابعین است. در این قبرستان بر قبور ائمه بقیع و دیگران بقعه‌هایی ساخته شده بود که به بقعه‌های بقیع معروف است. این بقعه‌های توسط وهابیان در تخریب بقیع از بین رفت.

قبرستان بقیع در نزدیکی مسجدالنبی و یکی از چند موضع احتمالی محل دفن حضرت فاطمه(س) است. بقیع از مکان‌های مقدس زیارتی مسلمانان به ویژه شیعیان است. در فضیلت این قبرستان، روایاتی از پیامبر اکرم(ص) و امامان شیعه(ع) نقل شده است. تا پیش از حمله وهابیان به حجاز، بر قبور ائمه و برخی دیگر از بزرگان مدفون در این قبرستان، بارگاه و گنبدهایی وجود داشت. بسیاری از این بناها، در ۱۲۲۰ق. در حمله وهابیان به مدینه ویران شدند، ولی مدتی بعد به دستور عبدالحمید دوم، سلطان عثمانی، بازسازی شدند. سرانجام، در یوم‌الهدم (۸ شوال سال ۱۳۴۴ق./۱۳۰۴ش.) پس از حمله دوم وهابیان، همه بناهای موجود در بقیع به دست امیرمحمد حاکم مدینه و به دستور پدرش عبدالعزیز آل سعود ویران شدند.

وجه نامگذاری:

بقیع از ریشه «ب ق ع» به زمینی می‌گویند که با زمین‌های مجاور متفاوت باشد، و نیز زمینی که درختان و یا ریشه آنها به صورت پراکنده در آن وجود داشته باشد. معنای اصلی این ماده، تفاوت در رنگ یا هر گونه کیفیت ظاهری است. در منابع اسلامی به قبرستان مشهور مدینه بقیع گفته می‌شود که به علت رویش درختان خاردار غَرقَد در آن، با نام بقیع الغرقد نیز خوانده شده است. افزون بر درختان غرقد، وجود چشمه‌سار و شوره‌گزهایی نیز در آن گزارش شده است. همچنین آورده‌اند که پشه‌های این قطعه از زمین چنان فراوان بود که هنگام غروب آفتاب، همچون دودی غلیظ به نظر می‌رسید.

موقعیت و مشخصات جغرافیایی:

بقیع در شهر مدینه عربستان سعودی قرار دارد. این قبرستان هم اکنون در شرق مسجد النبی و تقریبا در فاصلۀ صد متری آن و در وسط شهر مدینه است و خیابان‌های ستین، عبدالعزیز و ابوذر آن را دربرگرفته و ابتدای خیابان باب العوالی از آن آغاز می‌شود. قبرستان بقیع مستطیل‌شکل، به طول ۱۵۰ و عرض ۱۰۰ متر است.

تاریخچه:

پس از هجرت پیامبر به مدینه و گسترش این شهر، تعیین قبرستانی برای دفن اموات مسلمانان ضرورت یافت. پیامبر(ص) در پی بازدید از مناطق گوناگون مدینه، بقیع را که در فاصله‌ای اندک از جنوب شرقی مسجد نبوی و در مسیر باب جبرئیل مسجد قرار داشت^، برگزید و فرمود: «من[سوی خدا] به این مکان فرمان یافته‌ام.» زمان دقیق این رویداد دانسته نیست؛ ولی با توجه به هنگام وفات اسعد بن زراره خزرجی در شوال سال اول ق. و دفن او در بقیع، شاید بتوان تعیین بقیع به عنوان قبرستان مسلمانان را به سال اول ق. و پس از بنای مسجد و یا هم‌زمان با آن دانست.

بنابر گزارش‌های تاریخی، انتخاب بقیع به عنوان قبرستان مسلمانان به تصمیم پیامبر اکرم(ص) در سال اول قمری بازمی‌گردد. از آن پس صحابه و مسلمانان بسیاری در این قبرستان دفن شدند و در سال‌ها و قرون بعد، به تدریج بر برخی از قبور، از جمله قبور عباس عموی پیامبر(ص) و چهار امام معصوم(ع) گنبدها و نشانه‌هایی ساخته شد.

برخی نویسندگان به قرینه مرثیه عمرو بن نعمان بیاضی، تاریخ دفن مردگان در بقیع را پیش از اسلام دانسته و گفته‌اند که با ظهور اسلام این آرامگاه به مسلمانان اختصاص یافت.

با دفن گروهی از صحابه مانند اسعد بن زراره خزرجی به سال اول قمری و عثمان بن مظعون در ذی حجه سال دوم مدنیان اقبال بیشتری نسبت به دفن اموات در بقیع نشان دادند، با این وجود دفن افرادی مانند فاطمه بنت اسد مادر امام علی(ع) و نیز عباس عموی پیامبر و امامان شیعی در خانه عقیل بن ابی طالب حاکی از استمرار دفن اموات در خانه‌ها به ویژه در خانه‌های نزدیک بقیع است.

به مرور خانه‌هایی که برخی صحابه در بقیع و یا در زمین‌های فاصل میان بقیع و مسجدالنبی ساخته بودند و برخی از آن‌ها به صورت آرامگاه خانوادگی در آمده بود، همچون خانه‌های عقیل بن ابی طالب محمد بن حنفیه و ابن افلح به قبرستان افزوده شد. از زمان دقیق این توسعه‌ها اطلاعی در دست نیست.

پس از آنکه خانه‌ها و کوچه‌هایی که به مرور زمان بقیع العمات(محل دفن عمه‌های پیامبر ص) را از قبرستان بقیع جدا کرده بود در سال ۱۳۷۳ق تخریب شد، این قسمت به مساحت تقریبی ۳۵۰۰ متر مربع و کوچه فاصل بین آن‌ها که زقاق العمات نام داشت با مساحت ۸۲۴ متر مربع به بقیع منضم شد و مساحت بقیع به ۱۵۰۰۰متر(۱۵۰* ۱۰۰ متر) افزایش یافت. پس از آن در سال ۱۳۸۵ق قطعه‌ای مثلثی شکل در شمال بقیع که متعلق به شهرداری بود با مساحت ۱۶۱۲ متر نیز اضافه شد. با توسعه دوم سعودی مساحت بقیع به ۱۸۰۰۰۰متر مربع افزایش یافت.

فضیلت بقیع:

روایاتی در فضیلت این قبرستان در دست است. بنابر یک روایت پیامبر(ص) مأمور شد برای مردگان بقیع طلب آمرزش کند.آن حضرت هر شب جمعه به بقیع می‌رفت و برای آمرزش مدفونان در بقیع دعا می‌کرد.در روایتی از آن حضرت آمده که در روز قیامت، هفتاد هزار تن با صفات نیکو از بقیع محشور می‌شوند.او به کسانی که در بقیع دفن شوند، بشارت داد شفاعت خواهند شد. گزارش‌هایی بسیار از حضور پیامبر(ص)، سخنان نمازهای ایشان از جمله نماز استسقاء و نماز عید در بقیع حکایت دارند. بنابر گزارشی، پیامبر(ص) درسال پایانی عمر خویش همراه گروهی از صحابه به بقیع رفت و مردگان را خطاب کرد و در قالب جملاتی از وفات خویش خبر داد. بقیع مورد توجه خاندان پیامبر(ص) نیز بوده و آنان به زیارت این قبرستان می‌رفته‌اند. علمای بسیاری از شیعه و سنی به استحباب زیارت بقیع فتوا داده‌اند.

مدفونان در بقیع: 

جایگاه قبرها در بقیع

روایات تاریخی، از اسعد بن زراره خزرجی یا عثمان بن مظعون قرشی صحابی مشهوربه عنوان نخستین مدفون در بقیع یاد کرده‌اند. ابن شبه، اسعد را نخستین انصاری و عثمان را نخستین مهاجر مدفون در بقیع دانسته است.

آخرین صحابی پیامبر(ص) را که در مدینه درگذشت و در بقیع به خاک سپرده شد، سهل بن سعد ساعدی (متوفای ۸۸ یا ۹۱ق) می‌دانند.

دفن اموات در بقیع به گروه خاصی تعلق نداشته است؛ بلکه هر یک از قبایل مدینه بخشی از این زمین را به خود اختصاص دادند. در زمان‌های بعدی قسمت پیرامون قبور امامان شیعه(ع) بیشتر در اختیار شیعیان و بقیه قبرستان به پیروان سایر مذاهب اسلامی اختصاص داشته است. البته امروزه در منطقه اصلی قبرستان، که محل دفن بزرگان صحابه و امامان اهل بیت بوده، دفن مردگان انجام نمی‌شود.

بقیع، مدفن امامان شیعه:

چهار تن از امامان شیعه، یعنی امام حسن(ع)، امام سجاد(ع)، امام باقر(ع) و امام صادق(ع) در این قبرستان مدفون هستند. برخی احتمال داده‌اند که فاطمه(س) نیز در بیت‌الاحزان بقیع دفن شده باشد گرچه محل دقیق آن مشخص نیست. مسعودی به مناسبت یادکردِ وفات امام صادق(ع)، به سنگ مرمری که بر روی آن نام حضرت زهرا(س) و چهار تن از امامان شیعه نوشته شده بوده است، اشاره می‌کند.

مدفونان از صحابه و تابعین:

دختران حضرت رسول(ص)، پسرش ابراهیم، همسرانش و نیز بازماندگانش همه، به استثنای امام حسین(ع)، در آنجا مدفون‌اند. از جمله صحابه و تابعین که در آنجا مدفون‌اند، این کسان را می‌توان نام برد:

اماکن مقدس و تاریخی این قبرستان همواره کانون توجه مسلمانان جهان بود و آنان هنگام ادای فریضه حج غالبا به شهر مدینه نیز می‌رفتند و به زیارت این قبرستان و مقبره‌ها و بارگاه‌های موجود در آن اهتمام داشتند.

ساخت گنبد و بارگاه در بقیع: 

مزار ائمه بقیع قبل از تخریب

رواج دفن مسلمانان و شخصیت‌های دینی در بقیع و توجه فراوان مسلمانان به استحباب زیارت قبور بزرگان و مؤمنان، به تدریج موجب شد تا بناهایی بر برخی از این قبور برپا گردد. از جمله این شخصیت‌ها می‌توان به عباس بن عبدالمطلب عموی پیامبر(ص)، چهار امام شیعیان و چهره‌هایی دیگر از بنی‌هاشم و بستگان پیامبر(ص)، صحابه او و دانشوران و نخبگان مسلمان در طول تاریخ اشاره کرد. از مهمترین بناهای بقیع بارگاه یا بقعه چهار امام شیعه و عباس است که بسیاری از جهانگردان و زائران مدینه آن را دیده و گزارشهای موثقی از مشخصاتش ارائه کرده‌اند. ابن بطوطه در نیمه اول قرن هشتم، بقیع را چنین وصف کرده است: قبر مالک بن انس با گنبدی کوچک، قبر ابراهیم با گنبدی سپید، مقبره‌ای متعلق به همسران پیغمبر، مقبره عباس و امام حسن(ع) با گنبدی بلند و محکم، قبر خلیفه سوم با گنبدی بزرگ و قبر فاطمه بنت اسد در نزدیکی آن.

صَفَدی اشاره کرده که مدفن چهار امام شیعه و عباس عموی پیامبر دارای گنبد بوده است.

فرهاد میرزا، از شاهزادگان قاجار، در سال ۱۲۹۳ق و محمدحسین خان فراهانی در ۱۳۰۳ شمسی بقیع را چنین وصف کرده‌اند: بقعه‌ای پیرامون قبور چهار امام(ع) و عباس و قبر منسوب به حضرت زهرا(س) با یک پرده گلابتون دوز بر ضریح حضرت زهرا(س) اهدایی سلطان احمد عثمانی در ۱۱۳۱ق، بقعه‌ای بر روی قبور دختران پیامبر و بقعه‌ای بر روی قبور همسران آن حضرت و بقعه‌های دیگر.

اما بورکهارت که پس از به قدرت رسیدن وهابیان از آن دیدن کرده، ملاحظه کرده که بقیع به صورت یکی از حقیرترین گورستان‌های شرق درآمده است. این گورستان مانند مقبره حمزه در اُحُد، یا نخستین مسجد اسلام درقبا که از محله‌های حومه شهر است، در شمار مکان‌های مقدسی است که حاجیان زیارت آنها را از اعمال عبادی می‌دانند.

تخریب بقیع: 

قبور ائمه در قبرستان بقیع

تخریب بقیع، به معنای خراب کردن آرامگاه‌ها و بناهای مذهبی و تاریخی قبرستان بقیع در مدینه به دست وهابیان است. وهابیان دو بار، یکی در ۱۲۲۰ و دیگر ۱۳۴۴ قمری با بدعت شمردن بنای بر قبور و زیارت به تخریب اماکن و بقعه‌های بقیع پرداختند. تخریب بقیع اعتراضات شدیدی را در کشورهای مسلمان از جمله ایران برانگیخت. بسیاری از شیعیان در هشتم شوال هر سال که با عنوان یوم الهدم شهرت یافته، مجالسی برگزار می‌کنند. و به مرثیه‌خوانی و یادآوری حادثه تخریب بقیع می‌پردازند.

برخی از علمای اسلام در ردّ ادعاهای وهابیان نسبت به تخریب قبور، و از جمله بقیع، کتاب‌هایی مانند کشف الارتیاب نوشتند.

بقیع پس از ویرانی:

در حال حاضر نیز مقابر بقیع بدون گنبد و بارگاه‌اند. روی قبرها سنگ‌هایی نصب کرده‌اند که هیچ نوشته و کتیبه‌ای ندارند. روتر که در ۱۳۰۵ش، یعنی اندکی پس از دومین غلبه وهابیان از بقیع دیدن کرده، آن را به ویرانه‌های شهری تشبیه می‌کند که گرفتار زلزله شده است.

در ۱۳۳۳ش بر اثر فشار مراجع دینی و اقدامات سیاسی به دستور سعود بن عبدالعزیز گذرگاه‌هایی از سیمان ساختند تا آمد و شد زائران را تسهیل کند. در زمان فیصل بن عبدالعزیز نیز درِ بزرگی برای آن تهیه شد و سال‌ها بعد سایه‌بانی در ضلع غربی بقیع ساخته شد.

                                                         www.yahossin14.blogfa.com

Powered By
  NILOBLOG.COM