گزارشی از حرم امام حسین (علیه السلام)

حرم امام حسین (علیه السلام)

در این مقاله تلاش کرده‌ایم تمامی اطلاعات مهم مربوط به «حرم امام حسین (علیه السلام)» را به صورت خلاصه، دقیق و کاربردی در اختیار شما قرار دهیم.

در ادامه، تمامی اطلاعات موجود درباره این موضوع به صورت یکجا گردآوری شده است تا بتوانید بدون نیاز به مراجعه به منابع مختلف، جزئیات کامل را مطالعه کنید.

حرم امام حسین-کربلا حرم مطهر سیدالشهدا حسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام

کربلا شهری در هشتاد کیلومتری نجف و صد کیلومتری بغداد است. موقعیت جغرافیایی آن 43درجه و50  دقیقه و 39 ثانیه طول ‌شرقی و 32درجه و 40دقیقه و 52 ثانیه عرض شمالی است و در ارتفاع 35 متری از سطح دریا قراردارد. این سرزمین نام‌های مختلفی در طول تاریخ داشته‌است که همه فراموش شده و جای خود را به کربلا داده‌اند. آستانه حسینی ، مدفن مطهر حسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام ، مکنی به ابی عبدالله مشهور به سیدالشهدا ، امام سوم شیعیان است.در وجه تسمیه کربلا بعضی از آن را از "کربل " به معنای نوعی گیاه و یا "کربله " به معنای نرمی خاک زیر ‌پا و یا از "کرب‌بلا " که باء اول آن حذف شده‌باشد. به معنی غم و اندوه و موارد بسیار دیگر گفته‌اند.

"شهر کربلا مدفن حضرت امام حسین(ع) در هشت‌ فرسخی شمال‌غربی کوفه واقع است و در محل همین شهر است که حسین‌بن‌علی نواده پیغمبر اسلام در سال 61 هجری با تقریباً جمیع یاران و خویشان خود در آنجا کشته‌شد. این محل تا قبل از واقعه عاشورا در سال 61 هجری زمین مزروعی ناهمواری بوده‌ است و بعد از این واقعه تاریخی شهرت روزافزونی به خود گرفته و توجه مسلمانان به ویژه شیعیان را به خود جلب نموده‌است. در این شهر چندین مکان مقدس وجود ‌دارد، اما دو عتبه متبرکه آن در طول تاریخ اهمیت و جذابیت بیشتری داشته‌است. حرم امام حسین(ع) و برادر ایشان ابوالفضل(ع) که در فاصله300متری از آن قرار‌ گرفته ‌است و اصولاً هر شخصیتی که در تاریخ به حرم امام حسین(ع) توجه و عنایت داشته آن را بازسازی نموده ‌است.  شیخ مفید روایت کرده‌ است که روز عاشورا با جمعه 21 مهر ماه سال 59 شمسی مصادف بود. جنگ دو ساعتی پس از طلوع آفتاب آغاز شد و تا هشت و نیم ساعت پس از طلوع آفتاب ادامه یافت.با این وصف اگر عاشورای حسینی 21 روز گذشته از "میزان " رخ داده باشد با ماه ایلول شرقی برابری خواهد‌کرد. (علاوه بر تقویم رومی که اکنون در عراق متداول است و امروزه بر ماه‌های میلادی انطباق دارد، تقویم دیگری نیز وجود داشته که 13 روز از تقویم امروزین رومی و متداول در عراق عقب‌تر است بر این اساس، از دهم اکتبر( تشرین اول) در تقویم متداول رومی سیزده روز که به عقب‌ برگردیم به بیست‌ و‌ هفتم ایلول شرقی در تقویم رومی شرقی خواهیم رسید. ماه ایلول در تقویم امروزی رومی، با ماه سپتامبر برابری می‌کند.)

پس از به شهادت رسیدن سید الشهدا علیه السلام  و اصحاب وی در سرزمین کربلا ، بنی اسد پیکر مطهر او را دفن نمودند و با ایجاد یک قبر دسته جمعی اصحاب را به خاک سپردند . آنان اولین کسانی بودند که قبر سیدالشهدا علیه السلام  را به شکل بارز و برجسته با وجود منع و ارعاب شدید حکام اموی بنا کردند . بدون شک بزرگ ترین جرات بنی اسد- بویژه زنان این طایفه که پیشقدم شدند- در دفن شهدای کربلا بود. تاریخ بنیاد نهادن مرقد امام(ع) به همان روزهای شهادت حضرت باز می‌گردد. در کتاب "کامل الزیاره " آورده است: "کسانی که امام حسین(ع) را به خاک سپردند برای مرقد او نشانی نهادند و علامتی بر پا ساختند که هیچ از میان نرود ". در اطراف قبر مطهر، مسجد و یا ساببانی نبوده لذا قبر مطهر، در سالهای اولیه بدون سایبان بوده است . اولین زائر قبر مطهر ، عبید الله فرزند حر جعفی ، از بزرگان کوفه بود که چندی از شهادت آن حضرت نگذشته جهت زیارت قبر مطهر وارد کربلا شد و سخت پشیمان بود از اینکه آن حضرت وی را دعوت به نصرت خویش کرده بود و او به یاری فرزند فاطمه نشتافته بود . وی در مقابل قبر ایستاد و قصیده معروف خود را سرود که مطلع آن چنین است : یقول امیرغادروابن غادر     الاکنت قاتلت الحسین بن فاطمه                                در بیستم صفر سال 62 قمری صحابی مشهور ، جابرابن عبدالله انصاری ، به زیارت قبر ابی عبد الله علیه السلام  شتافت و چون بینایی خود را از دست داده بود ، به اطرافیان می گفت که دست مرا به قبر سید الشهدا بمالید. علی رغم تمام موانعی که بنی امیه در راه زیارت قبر ابی عبدالله الحسین علیه السلام ایجاد کرده بودند، شیعیان به زیارت قبر وی می شتافتند و تردیدی نیست که قبر آن حضرت ظاهر و مشخص بوده است . بعد از واقعه کربلا حرکت انقلابی  و مخفیانه توابین شکل گرفت  و در اوائل حکومت عبد الملک مروان قیام کردند و در شب اول ربیع الاول 65 قمری در نخیله ، بین راه کوفه و کربلا چادر زدند . توابین که بیش از چهار هزار مرد جنگجو بودند به رهبری ابن صرد خزاعی وارد کربلا شدند و دور قبر مطهر گرد آمدند چنانکه گفته شده: « ازدحموا على قبره اکثر من ازدحام الناس على الحجر الأسود» ، سپس با گریه و ناله و ضجه که در فضای کربلا  طنین افکنده بود ، قسم یاد کردند که انتقام خون آن حضرت را خواهند گرفت . آنان یک شبانه روز در کنار قبر سید الشهدا علیه السلام  اقامت گزیدند ، و پس از آن با قبر مطهر وداع کردند.  این اولین اجتماع عظیم مذهبی سیاسی پس از واقعه طف در کربلا کنار مرقد سید الشهدا علیه السلام  است و قبر آن حضرت تا آن زمان هنوز بدون سایبان بود.

      آستانه حسینی در عصر اموی (عمارت اول) : به روایت خوارزمی، مختار بن ابی عبیده ثقفی ، ‌اندکی پیش از قیامش، زمانی که از مکه به کوفه می آمد ابتدا به قادسیه آمده، از آنجا به کربلا بر سر قبر امام رفته و آن حضرت را زیارت کرد. وی خطاب به حضرت گفت: لباسم را از تنم در نخواهم آورد مگر آن که انتقام شما را بگیرم، آنگاه با قبر تودیع کرد.او در سال 66 قمری به کمک ایرانیان به خونخواهی ابی عبدالله الحسین علیه السلام  قیام نمود و اولین آستانه حسینی که دارای حرم و گنبد گچی و آجری بود و در کنار آن مسجدی جهت سکونت زائرین قرار داشت ، توسط وی بنا شد. با گذشت زمان در اطراف آن بازار و خانه های محکمی تأسیس گردید. این آستانه دارای دو عمارت شرقی و غربی بود.

 بعضی از محققین ذکر نموده اند که عمارت اول آستانه توسط مختار در سال 66 قمری انجام گرفت ، جمعی دیگر وجود آستانه و عمارت را تایید کرده ولی نسبت به موسس آن تشکیک می دارند که آیا توسط بنی اسد- که اجساد مطهر شهدای کربلا را دفن نمود- بنا گشته و یا دیگران. سید محمد امین در اعیان الشیعه (1/627) می نویسد: « عمارت اول بقعه شریف ، چنانچه آثار و اخبار دلالت دارند، در زمان بنی امیه تاسیس گشت و در عصر بنی امیه آستانه حسینی دارای سایبان و مسجدی بوده که تا عصر هارون الرشید در دولت بنی العباس ادامه داشته است ولی نمی دانیم چه شخصی آن را بنا کرده است». ابن قولویه قمی در کامل الزیاره (133) آورده است که بنی اسد علامتی مشخص نصب نمودند که آثار قبر از بین نرود.  به احتمال بسیار، مراد از علامت مشخص همان درخت سدره است که توسط هارون الرشید عباسی قطع گشت . لذا قبر مطهر بدون سایبان تا عصر مختار در کربلا وجود داشته است و در زمان او بقعه ای بر فراز آن بنا کردند.

روایات فراوانی داریم که شیعیان از زمان امام سجاد علیه السلام به زیارت امام حسین می رفتند. خود امام سجاد (ع) نیز گاه گاه از محلی که در بادیه برای زندگی انتخاب کرده بود، راهی عراق شده و به زیارت قبر پدرش می شتافت. دهها روایت از امام باقر و امام صادق علیهما السلام وجود دارد که از شیعیان می خواهد تا به زیارت قبر امام حسین بروند. این که در دوره امویان در آنجا بنایی هرچند مختصر بوده است یا نه، هرچند به لحاظ سیاسی پذیرفتن آن دشوار است، اما اشاراتی در برخی از نقلها هست. برای مثال از حسین بن ابی حمزه نقل شده است که گفت: در اواخر دوره اموی اراده زیارت قبر حسین را کردم ... حتی اذا کنت علی باب الحائر.... در برخی از این نقلها از امام صادق (ع) وجود حائر و باب و سقیفه یاد شده است. حتی در روایاتی از امام صادق (ع) از «باب الذی یلی المشرق» «الباب الذی عند رجل علی بن الحسین» و همین طور «خارج القبة» یاد شده است. همه اینها حکایت از آن دارد که پیش از سال 148 که سال رحلت امام صادق علیه السلام است، بر مزار حسین علیه السلام، بنایی هرچند مختصر بوده است.

     آستان حسینی در عصر عباسی (عمارت دوم) : این بقعه در زمان هارون الرشید ویران شد و تمامی خانه هایی که شیعیان به تشویق ائمه علیهم السلام در مجاورت آستانه حسینی ساخته بودند به دستور هارون الرشید خراب گردید. محل آستانه و قبر مطهر را شخم زدند و درخت سدره را که بنی اسد جهت علامت قبر و سایبان و هدایت زائرین کاشته بودند قطع نمودند. این اولین تخریب عمارت حسینی بود.

مامون خلیفه عباسی در سال 198 قمری به اریکه قدرت رسید و بر خلاف سیاست پدر خود و به جهت کسب رضایت شیعیان خراسان، اظهار محبت و دوستی با شیعیان کرد و تصمیم گرفت که خلافت را به حضرت امام رضا علیه السلام تفویض نماید. لذا شعیان فرصت را مغتنم شمرده و آستانه مجلل و با شکوهی بر مزار ابی عبد الله علیه السلام بنا کردند و راه کربلا بر عشاق قبر سید الشهدا علیه السلام  باز شد و سیل مهاجرت به کربلا سرازیر گردید و تمامی خرابی ها را بازسازی نمودند. در سال 232 قمری متوکل عباسی به قدرت رسید، وی دشمنی خاصی با شیعیان و آل ابی طالب داشت. موقعی که اطلاع حاصل نمود که کربلا گسترش یافته و شیعیان از اطراف و اکناف به زیارت آستانه حسینی می شتابند، دستور خرابی آستانه و خانه های اطراف آستانه را صادر نمود. حمد الله مستوفی می گوید : « آنرا مشهدی حائری خوانند جهت آنکه چنانچه ذکر رفت که به عهد متوکل خلیفه آب در او بستند تا خراب شود آب حیرت آورد و زمین گور خشک ماند ».طبری در حوادث سال 236 قمری اشاره می کند که متوکل دستور خرابی آستانه حسینی را داد و تمامی خانه های اطراف آستانه و زمین را شخم زد و کشت نمود .

    عمارت سوم : متوکل به دست فرزند خویش منتصر ، در سال 247 قمری به قتل رسید . منتصر بر خلاف سیاست پدر خود ، به شیعیان امنیت و رفاه داد و اموال زیادی بین علویان تقسیم نمود و مجددا آستانه حسینی را با شکوه و جلال بنا نمود و مناره بلندی در کنار آستانه بنا کرد که با نور افشانی اش زائرین شب رو از دور راه  را باز می یافتند . شیعیان فرصت را مغتنم شمرده و به سوی کربلا سرازیر گشتند که از آن جمله اند سید ابراهیم مجاب فرزند محمد العابد بن امام موسی کاظم علیه السلام  که قبر وی در زاویه رواق شمال غربی حرم حسینی معروف است.

    عمارت چهارم : سقف عمارتی که منتصر عباسی در 247 قمری بر پا ساخته بود، در سال 273 قمری فرو ریخت. حدود 280 قمری داعی الصغیر فرمانروای طبرستان و از نوادگان زید بن امام زین العابدین علیه السلام به تعمیر آستانه پرداخت و به رونق و شکوه آن افزود.

    عمارت پنجم: عضد الدوله دیلمی در سال 367 قمری وارد بغداد شد، سپس به زیارت کربلا و نجف شتافت و دستور بنای تمامی عتبات مقدسه عراق را صادر نمود . بنای آستانه حسینی در سال 367 قمری شروع شد و در سال 371 قمری پایان یافت.  در سال 368 رواقی از سوی عمران بن شاهین (موسس سلسله شاهینیه در منطقه البطیحه) در حرم غروی و حائری ساخته شد. وی یک امیر محلی بود که کسی از آل بویه  قادر به آرام ساختن وی نبود و در سال369 درگذشت.

آستانه‌ای که عضدالدوله ساخت شامل یک حرم بزرگ و گنبدی بر روی قبر شریف و چهار رواق هماهنگ در چهار طرف حرم،که  دیوار‌های حرم و صحن شش‌گوشه بود. در قسمت شرقی صحن شریف یک صحن کوچک وجود داشت که در آن مقابر خاندان  آل بویه بود و یک در آن به بازار باز می شد و بازار مذکور به آستانه حضرت عباس علیه السلام  جهت رفت و آمد زائرین منتهی می گردید. داخل حرم مطهر با قندیل های طلا جهت روشنایی تزیین شده و دیوارهای حرم و رواقها را با چوب ساج و آیینه های بزرگ پوشانیده بودند. صندوقی از چوب ساج منبت کاری بر قبر مطهر قرار داشت و نهر آب تا مقابل آستانه حسینی و اطراف صحن می آمد که آثار آن تا نیمه اول قرن چهاردهم هجری در کربلا باقی بود.

کربلا در زمان عضد الدوله پیشرفت چشمگیری یافت و از نظر سیاسی، اقتصادی و مذهبی اهمیت فوق‌العاده‌ای یافت و کشاورزی و تجارت در شهر رونق گرفت.او شیعیان را برای هجرت به کربلا تشویق می کرد و اطراف آستانه خانه های زیادی ساخت و در بین مهاجرین و ساکنین حائر شریف تقسیم کرد و مستمری ماهانه موقوفات زیادی برای مجاورین و خدمه آستانه حسینی تعیین کرد و بازار سرپوشیده ای بین آستانه حسینی و آستانه حضرت عباس علیه السلام تاسیس نمود که تا عصر حاضر بازار مذکور به صورت وقف در تصرف ذریه وی باقی است. عضد الدوله در ضلع شرقی صحن شریف برای خود خانه ای بنا کرد که یک در آن مستقیما در صحن حسینی باز می شد و در دوم آن در بازاری که خود ساخته بود و همه ساله که به زیارت کربلا مشرف می گشت در آن منزل سکونت می گزید و منزل مذکور توسط ذریه وی ملا محمد کاظم طالقانی وقف گشت ، سپس شیخ محمد جعفر فرزند ملا محمد کاظم طالقانی آن را به مدرسه دینی تبدیل نمود .

    آتش سوزی در آستانه حسینی : دو شمع بزرگ که همه شب تا صبح در دو طرف قبر مطهر روشن بود ، در 14 ربیع الاول سال 407 قمری شب هنگام بر زمین افتاد و حریق بزرگی در گرفت و تمامی دیوارهای حرم و رواق ها که با آینه و چوب ساج مزین بود و فرش های حرم و پرده های گرانبها آتش گرفت ، ولی چون در ساختمان اصلی آستانه چوب به کار نرفته و تمامی عمارت ازطاق های ضربی و گچ و آجر بود ، به کانون عمارت آسیبی نرسید. حسن فرزند مفضل بن سهلان رامهرمزی، وزیر سلطان بهاءالدوله بویه خسارت وارده بر اثر آتش سوزی را جبران نمود و حصار محکمی اطراف شهر کربلا بنا نمود و این حصار حائر شریف همان حدودی است که ابن ادریس در سال 588 قمری در کتاب المواریث از السرائر ثبت کرده است . جمعی از مورخین و در راس آنها سید محسن امین در اعیان الشیعه می گویند که حسن رامهرمزی وزیر سلطان الدوله تجدید عمارت ششم آستانه حسینی را انجام داد و عمارت هفتم آستانه حسینی را سلطان اویس ایلخانی تعهد کرد ، در صورتی که عمارت پنجم آستانه حسینی ، توسط عضد الدوله ، همین عمارت آستانه عصر حاضر است که در سال 407 قمری بر اثر آتش سوزی  تزیینات آن آتش گرفت ، ولی اصل عمارت سالم باقی ماند و وزیر سلطان الدوله ترمیم و اصلاح آسیب های آستانه را تقبل کرد و از عهده برآمد.

 عمارتی که در زمان آل‌بویه ساخته‌ شده‌، از تعرض مغولان در‌ امان مانده‌ است. غازان‌خان درسال 686ق./1265م. به زیارت مشاهد مشرفه رفت و دستور داد ثروت فراوانی میان علوی‌ها و کسانی که مقیم آنجا بودند توزیع کنند. ابن‌بطوطه که در اواخر سلطنت ایل‌خانان سال 727 قمری وارد کربلا شده در سفر‌نامه خود آن را اینگونه توصیف کرده‌است: « از حله به سوی کربلا مشهد حسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام حرکت کردیم . کربلا شهر کوچکی است که نخلستان ها اطراف آن را گرفته اند و از رودخانه فرات آبیاری می شوند. روضه مقدس امام حسین علیه السلام در داخل شهر واقع شده و مدرسه ای بزرگ و زاویه ای دارد که در آن برای مسافرین طعام می دهند . خدام و حاجبان بر در روضه امام ایستاده اند و ورود به حرم بی اجازه آنان میسر نیست و هنگام ورود عتبه شریفه را که از نقره است باید بوسید. روی ضریح مقدس امام قندیلهای زرین و سیمین  گذاشته شده  و از درهای آن پرده های حریر آویخته اند.»

    آستانه حسینی در عصر جلایریان : پس از سقوط ایلخانان، دولت جلایریان به دست شیخ حسن ایلکانی در سال 736 ق /1315م. تاسیس شد. او تعمیرات آستانه حسینی شروع نمود و ساختمان‌هایی را به پشت حرم اضافه کرد، که عمر وی به اتمام آن وفا نکرد و فرزند او سلطان اویس و فرزندان سلطان اویس آن را تا سال 786 قمری  ادامه دادند و ایوان طلا را بنا نمودند. تاریخ تعمیرات مذکور بالای محراب جنب راس شریف معروف به نام « نخله مریم » که از آثار هنری ایرانی و حجازی اسلامی قرن پنجم بود، وجود داشته تا اینکه بی جهت و بر اساس بغض و کینه با تشیع در سال 1363 قمری به دستور استاندار وقت کربلا، محو شد . همزمان در سال 786 قمری امیرجان مشهور به مرجان ، غلام سلطان حسین جلایری که والی بغداد بود و بعدا سر به عصیان برداشت، در ضلع شرقی صحن حسینی مسجدی بنا کرد که تا امروز باقی است و مناره بسیار زیبا و عظیم در آن برافراشت که در بزرگی و عظمت و شکوه نظیر نداشت .

تیمور گورکان نیز که در سال 795 بغداد را تصرف کرد، به زیارت امام حسین علیه السلام رفت و هدایایی به علویان شهر داد.

ترکمانان قراقویونلو و آق قویونلو نیز کاملا موافق با توجه به عتبات بودند. میر اسپهد میرزا از امیران قراقویونلو که گفته اند به خاطر پیروزی ابن فهد حلی در مناظره با مخالفان شیعه شده بود، توجه خاصی نسبت به کربلا مبذول داشت. وقف‌نامه ای هم برای در ضریح امام حسین (ع) ‌از روزگار دولت ترکمانان یافت شد که طی آن مقدار زیادی از اراضی کربلا وقف حرم امام حسین (ع) شده بود. شگفت آن که به نقل از برخی از منابع، مولی علی بن محمد بن فلاح از امرای خاندان مشعشعی در سال 858 وارد کربلا شد